Chiêm ngưỡng những bức tranh Hàng Trống, chúng ta sẽ nhận thấy, có một lượng các tác phẩm chứa đựng nội dung về đạo Mẫu. Có thể kể tới: “Tứ phủ”, “Ông Hoàng cưỡi ngựa”“Bà chúa Thượng ngàn”. Để hiểu rõ hơn về đạo Mẫu trong tranh Hàng Trống, Tôi xê dịch đã có cuộc gặp gỡ với GS,TS. Ngô Đức Thịnh – Giám đốc Trung tâm nghiên cứu và bảo tồn văn hóa tín ngưỡng dân gian Việt Nam. Trước đó, bác đã từng đồng hành với Dự án trong Windy Day 10: Hầu đồng- Cõi thần, cõi người (tháng 7/2014).

GS,TS. Ngô Đức Thịnh và Tôi xê dịch trong Windy Day 10: Hầu đồng- Cõi thần, cõi người (tháng 7/2014).

GS,TS. Ngô Đức Thịnh và Tôi xê dịch trong Windy Day 10: Hầu đồng- Cõi thần, cõi người (tháng 7/2014).

Có thể nói, tín ngưỡng thờ Mẫu là thứ tín ngưỡng hình tượng. Bởi lẽ, các vị Thánh trong điện Thần từ Ngọc Hoàng, Thánh Mẫu, tới các hàng Quan, Chầu, Ông Hoàng, Cô, Cậu thậm chí cả Ngũ Hổ và Ông Lốt (rắn) đều được hình tượng hóa bằng hệ thống các tượng, tranh vẽ và diễn dướng Thánh giáng Đồng. Nói về tranh vẽ, chúng là những tranh thờ dân gian, chất liệu và phong cách vẽ mang tính chất dân gian rõ nét. Đây là những bức tranh được vẽ, được in bán tịa các lò tranh Đông Hồ, Hàng Trống, Kim Hoàng quen thuộc như bao tranh dân gian khác. Tuy nhiên, với kinh nghiệm nghiên cứu lâu năm của mình về đạo Mẫu, GS,TS. Ngô Đức Thịnh, cho hay tranh phục vụ trong đạo Mẫu chủ yếu là tranh thờ của Hàng Trống. Nói một cách khác, tranh thờ của Hàng Trống nổi bật hơn hẳn so với tranh thờ của các dòng khác.

Trong công trình nghiên cứu “Đạo Mẫu” của mình, bác Thịnh đã có những phân tích cụ thể về những bức tranh thờ tiêu biểu của tranh Hàng Trống.

 “…Tranh “Tứ phủ” vẽ thành nhiều lớp. Trên cùng là Phật, sau đến Ngọc Hoàng – Tứ vị Ngọc Hoàng (trời, đất, nước, rừng núi), lớp thứ ba là Tam Tỏa Thánh Mẫu, sau nữa là Ngũ vị, Ông Hoàng, dưới Ông Hoàng là Tứ vị Thánh Mẫu (các Chầu), lớp thứ tư là Cậu Quận và cuối cùng là Bát vị Thánh Cô. Bức tranh này đã nêu một cách khái quát nhất điện thần Tứ phủ.

Tranh “Tam phủ” thì lại vẽ thành ba lớp. Lớp trên cùng Phật có hai Kim Đồng và Ngọc Nữ chầu hai bên. Lớp thứ hai là Ngọc Hoàng. Ba vị Ngọc Hoàng có Nam Tào và Bắc Đẩu chầu hai bên. Lớp thứ ba là Bốn vị Thánh Mẫu (trời, đất, nước, rừng núi).”

Có những bức tranh vẽ riêng từng Thánh Mẫu, như tranh Thánh Mẫu Thượng Ngàn cai quản vùng trời xung quanh có 12 cô tiên nữ chầu xung quanh. Tranh Thánh Mẫu Thượng Ngàn (cai quản vùng núi) ngồi trên võng, hai đầu mắc vào hai chạc cây, xung quanh có 12 tiên nữ đứng chầu. …”

Tranh "Tứ phủ" đã được chọn làm bìa công trình nghiên cứu "Đạo Mẫu" của GS,TS. Ngô Đức Thịnh.

Tranh “Tứ phủ” đã được chọn làm bìa công trình nghiên cứu “Đạo Mẫu” của GS,TS. Ngô Đức Thịnh.

Trong số các tranh thờ này, có những bức tranh đạt giá trị nghệ thuật cao, điển hình là tranh “Ngũ Hổ”, tranh “Hắc Hổ”. Ở đây có sự kết hợp bố cục tranh 5 con Hổ rất chặt chẽ, các dáng ngồi của Hồ tiềm tàng sức mạnh, các đường nét và màu sắc khi thể hiện râu, nét mặt, ánh mắt rất sinh động. Có thể coi bức tranh “Ngũ Hổ” này như là một trong những tuyệt tác của nghệ thuật tranh dân gian nói chung và tranh thờ Hàng Trống nói riêng.

web3

Đặc biệt, trong cuộc gặp gỡ, các thành viên Tôi xê dịch cũng đã hiểu được một phần lý do dẫn tới sự tàn phai của tranh Hàng Trống. Có một thời gian, đạo Mẫu bị gán là mê tín dị đoan và bị cấm đoán. Tranh thờ, một trong những hình thức thể hiện, bị ảnh hưởng nặng nề. Một thời gian sau, trong khi đạo Mẫu trở lại với những hình thức khác như tượng tạc thì tranh thờ vốn đã bị thất truyền, phá hủy khó có thể trở nên hưng thịnh như ban đầu.

Với mối quan tâm và trăn trở của mình về Dòng tranh, Tôi xê dịch cùng GS,TS. Ngô Đức Thịnh đã có một buổi trò chuyện ý nghĩa về một phần quan trọng trong nội dung của tranh Hàng Trống. Hy vọng rằng, trong chuyến đi Windy Day 12: Tranh Hàng Trống sắp tới, chúng ta sẽ khám phá được nhiều lớp nội dung đẹp và ý nghĩa khác.

Đinh Hạnh


Leave a Reply