Lang thang giữa những con phố trong lòng Hà Nội, không khó để bắt gặp hình ảnh các công trình kiến trúc Pháp đứng trầm mặc bên cạnh những tòa nhà cao tầng mọc lên trong hơi thở của thời đại mới. Đã có một thời như thế, cái thời Hà Nội chuyển mình từ đô thị phong kiến sang đô thị hiện đại dưới bàn tay quy hoạch và xây dựng của người Pháp. Những công trình kiến trúc Pháp tại Hà Nội, trải qua biết bao thăng trầm, đã trở thành dấu ấn rất riêng của thủ đô ngàn năm văn hiến. Chúng không chỉ mang trong mình giá trị về kiến trúc, mỹ học, mà còn phản ánh đời sống kinh tế, chính trị, xã hội của Hà Nội trong giai đoạn 1875 – 1945.

Hai cuộc tấn công đầu tiên của người Pháp vào Hà Nội diễn ra lần lượt vào năm 1873 và 1882. Người Pháp đặt chân lên Hà Nội với mong muốn xây dựng mảnh đất này thành thủ phủ của Liên bang Đông Dương thuộc Pháp. Họ sớm nhìn thấy ở đây tiềm năng của một trung tâm đầu não về chính trị, kinh tế, văn hóa và sản xuất công nghiệp nhẹ. Không lâu sau đó, hiệp định Philastre ngày 6/2/1874 giữa chính phủ Pháp và triều Nguyễn đã chính thức đánh dấu sự có mặt của người Pháp ở tỉnh Hà Nội. Theo hiệp định, triều Nguyễn đồng ý cắt một phần đất ở phía Đông Hà Nội, cạnh bờ sông Hồng làm nhượng địa cho Pháp.

Từ cuối thế kỉ 19 đến giữa thế kỉ 20, diện mạo Hà Nội đã có sự thay đổi lớn dưới bàn tay tác động của người Pháp. Kinh tế – xã hội được tạo đà phát triển mạnh. Hà Nội được chia thành nhiều khu vực  để phục vụ các mục đích khác nhau về hành chính, sản xuất, thương mại, thể dục thể thao… Nhiều công trình kiến trúc quan trọng như trụ sở hành chính, trường học, bệnh viện và doanh trại quân đội theo lối kiến trúc phương Tây dần dần xuất hiện. Bên cạnh chức năng hành chính, chúng còn được coi là chuẩn mực về kiến trúc cho thành phố. Sự vĩ đại, vẻ đẹp thẩm mỹ và công nghệ xây dựng hiện đại thời bấy giờ đã được “khoe” một cách cực kì khéo léo.

Thực vậy, GS.TS Nguyễn Mạnh Thu nhận định: “Kiến trúc ở các khu phố Pháp lần đầu tiên trong lịch sử Việt Nam đã thực hiện một nền kiến trúc được xây dựng theo bản vẽ. Nó xây dựng một nền tảng phát triển cho kiến trúc Hà Nội và của nước nhà. Tuy phong phú về phong cách nhưng kiến trúc của các công trình thời Pháp thuộc luôn là một kiến trúc hài hòa giữa các bộ phận và chi tiết, giữa con người, công trình kiến trúc, vỉa hè và cây xanh.”

57054365

Phủ Toàn quyền Đông Dương, nay là Phủ Chủ tịch – nơi thường xuyên tiếp đón các chính khách quốc tế đến thăm Việt Nam

Người Hà Nội ngày nay không còn lạ lẫm với những công trình kiến trúc Pháp như Phủ Chủ tịch, nhà khách Chính phủ, nhà hát Lớn Hà Nội, trường THPT Chu Văn An hay bảo tàng lịch sử Việt Nam. Những tòa nhà đồ sộ, uy nghi nhưng cũng rất trang nhã, duyên dáng đã hòa quyện cực kì hòa vào tổng thể kiến trúc và văn hóa Hà Nội. Chúng là chứng nhân lịch sử cho thời kì khai thác thuộc địa của Pháp tại Việt Nam những năm 1875 – 1945. Đồng thời, những công trình kiến trúc Pháp còn lại cho đến ngày nay cũng đã khẳng định tinh thần bảo tồn di sản văn hóa của Việt Nam, cho dù đó là “những di sản từ sự áp đặt” (Phillip le Failler, 2009). Tuy nhiên nếu nhìn từ góc độ khác, có thể thấy người Hà Nội đã dần quen với sự có mặt của những công trình này trong cuộc sống của họ. Từ bao giờ, chúng không còn là sự ép buộc, mà đã thành 1 nét đặc trưng rất riêng của thủ đô yêu dấu?

Tọa lạc sừng sững giữa khoảng không gian rộng thoáng, thay vì bị bao quanh bởi nhiều tòa nhà lớn nhỏ như ngày nay, vẻ uy nghi đường bệ của những Nhà hát Lớn Hà Nội, Phủ Chủ tịch, Thư viện Quốc gia… càng được tôn lên. Phải chăng người Pháp muốn khẳng  định đồng thời quyền lực của chính phủ Pháp đối với Hà Nội và sự hiện diện lâu dài của họ ở xứ An Nam trong tương lai? Cùng với sự xuất hiện của các công trình kiến trúc, hệ thống đường xá được quy hoạch và mở rộng thành những đại lộ thênh thang. Chúng được lát đá, trồng cây xanh hai bên và đặt cho những cái tên Pháp. Người Pháp đã rất chú trọng đến việc thực sự quy hoạch Hà Nội thành thủ phủ của Liên bang Đông Dương – một thành phố không kém phần hiện đại so với các thành phố lớn khác ở châu Á thời bấy giờ. Và một lần nữa, quyền lực của người Pháp lại được khẳng định mạnh mẽ hơn bao giờ hết.

Sở thương mại và nông nghiệp, nay là Thư viện Quốc gia Việt Nam

Sở thương mại và nông nghiệp, nay là Thư viện Quốc gia Việt Nam

Mặc dù các đóng góp về kiến trúc, lịch sử và văn hóa của các công trình kiến trúc Pháp đối với Hà Nội là không thể phủ nhận, song chúng cũng có những “điểm trừ” mà chúng ta cần nhìn nhận. Xây dựng nên những công trình đồ sộ như vậy đòi hòi rất nhiều thời gian, công sức và tiền của. Hà Nội đã mất tròn 10 năm đầu của thế kỉ 20 để hoàn thành Nhà hát Lớn (1901 – 1911). Nhiều học giả cũng đặt ra câu hỏi: Có chăng một cuộc chạy đua tốn kém để Hà Nội không thua kém các thành phố lớn khác ở châu Á về tầm vóc và sự hào nhoáng?

Đồng thời, khi Hà Nội được đô thị hóa, bùng nổ dân số cũng diễn ra mạnh mẽ. Chỉ trong 7 năm từ 1921 đến 1928, dân số đã tăng với tốc độ chóng mặt từ 75000 lên tới 126137 người (Phillipe le Failler, 2009). Phần lớn trong số này là người dân từ nông thôn đổ về thành phố. Nếu Hà Nội ở trung tâm là những khu phố xa hoa, tấp nập và giàu có do người Pháp làm chủ, thì một Hà Nội rất khác có thể được tìm thấy ở những căn nhà tạm bợ, đơn sơ của người lao động nghèo ở khu vực ngoại ô. Sự tương phản về điều kiện sống cũng phần nào phản ánh sự phân hóa giai cấp sâu sắc trong xã hội thời bấy giờ: Quyền lực không nằm trong tay những người lao động thấp cổ bé họng!

Người Hà Nội hẳn đã từng xót xa khi những công trình kiến trúc thuần Việt chỉ còn trong chuyện kể, khi chúng phải nhường chỗ cho những công trình mới phục vụ lợi ích của người Pháp. Chúng ta đã mất chùa Báo Thiên để đổi lấy nhà thờ Saint Joseph. Chỗ Tòa Thị chính tọa lạc là chùa Tàu xưa kia, còn Bưu điện trung tâm (nay là Bưu điện Hà Nội) được xây dựng trên nền móng chùa Quan Thượng cũ… Tuy nhiên, đó cũng là quy luật vận động bình thường khi sự vật sinh ra và biến mất qua bao thăng trầm của lịch sử.

Thay cho lời kết, xin tạm mượn nhận xét của GS.TS Trần Hùng, nguyên Phó viện trưởng Viện Kiến trúc : “Nếu hình dung tổng thể di sản kiến trúc của Thăng Long ­ Hà Nội như một quyển sử sống động về quá trình phát triển đời sống vật chất và văn hóa tinh thần của cộng đồng dân cư trên địa bàn Thủ đô, thì tổng thể kiến trúc ở phố Pháp là một chương quan trọng của cuốn sử này.”

Ngọc Quỳnh

Tài liệu tham khảo:

Phillipe le Failler, 2009. Từ tòa nhà đến công trình nghệ thuật: Những tòa nhà công được xây dựng ở Hà Nội thời kì thuộc địa.

Huyền Ngân, 2009. Khu phố Pháp giữa lòng Hà Nội, VnEconomy. Tại: http://vneconomy.vn/bat-dong-san/khu-pho-phap-giua-long-ha-noi-20090122114715891.htm (Truy cập ngày 4/3/2015)

Nhà hát Lớn Hà Nội. Lịch sử Nhà hát Lớn Hà Nội. Tại: http://hanoioperahouse.org.vn/FontEnd/LichSu.aspx (Truy cập ngày 4/3/2015)


Leave a Reply