Khu phố Pháp ở Hà Nội bắt đầu hình từ năm 1875. Nó lớn dần, lớn dần từ khu Nhượng địa ven sông Hồng. Từ một dải đất hẹp kéo dài từ khu vực Bảo tàng lịch sử tới Bệnh viện Hữu Nghị ngày nay, khu phố đã định hình với tổng diện tích khoảng 780 ha. Trải qua suốt bao nhiêu tháng năm, khu phố Pháp ở Hà Nội đã khoác cho mình những bộ áo kiến trúc khác nhau, để lại trong ấn tượng của những ai yêu Hà Nội, yêu Việt Nam một sự vấn vương không dời.

Bộ áo đầu tiên mà khu phố khoác lên mình theo phong cách Tiền thực dân. Nét đặc trưng của nó là ngôi nhà hai tầng xây trên mặt bằng hình chữ nhật. Xung quanh nhà là khu hành lang rộng rãi, nhằm chống lại cái nắng, cái nóng của xứ sở nhiệt đới. Ngoài ra, để phù hợp với điều kiện tự nhiên như vậy, khu phố Pháp còn được làm nổi bật với những mái dốc lợp ngói hoặc tôn, có thể có cửa mái để thoát nhiệt, tường chắn mái xây gạch. Ngày nay, chúng ta có thể bắt gặp nét đẹp sót lại của bộ áo ấy trên phố Phạm Ngũ Lão hay khu vực gần Cột Cờ- Bảo tàng Quân sự Việt Nam.

Những năm đầu thế kỉ 20, bước chân xâm lược và bình định của thực dân Pháp đã mang theo phong cách kiến trúc Tân cổ điển tới Việt Nam, trong đó có khu phố Pháp Hà Nội. Những công trình ở đây vẫn mang bố cục đối xứng nghiêm ngặt, song, được trang trí với những chi tiết của kiến trúc Phục Hưng và Baroc; màu sắc thì mang hơi thở của chủ nghĩa Triết chung. Điển hình cho lối kiến trúc Tân cổ điển này là Dinh toàn quyền Đông Dương (nay là Phủ Chủ tịch), Dinh Thống xứ (nay là Nhà khách Chính phủ) và Toà án (nay là trụ sở Toà án Nhân dân tối cao).

Dinh toàn quyền Đông Dương là một trong những đại diện tiêu biểu cho phong cách Tân cổ điển thời Pháp thuộc (Nguồn ảnh: motthegioi.vn)

Dinh toàn quyền Đông Dương là một trong những đại diện tiêu biểu cho phong cách Tân cổ điển thời Pháp thuộc (Nguồn ảnh: motthegioi.vn)

Song song với phong cách Tân cổ điển là phong cách Địa phương Pháp. Cùng thời kỳ, rất nhiều người Pháp cùng gia đình tới Hà Nội làm ăn, sinh sống mang theo nỗi lòng với quê hương. Những biệt thự mang vẻ đẹp miền Bắc nước Pháp dần dần xuất hiện giữa chốn Thủ đô với bộ mái đa diện, rất dốc cùng những tháp nhỏ hay  ống khói cao. Những biệt thự của miền Bắc, miền Trung nước Pháp cũng không kém cạnh mà mọc lên. Nhìn chung, nét đặc trưng của phong cách này là mái nhà dốc, hệ con sơn đỡ mái hình tam giác được tiện khắc công phu, hoạ tiết trang trí thường tập trung quanh các cửa hoặc ban công. Kiến trúc địa phương đó dần lan toả và ảnh hưởng tới kiến trúc các trường học, trong đó có trường Albert Saraut (nay là trụ sở Ban đối ngoại TW) hay trường Nữ học Pháp (nay là trụ sở Bộ tư pháp). Tuy nhiên, nó không hoàn toàn giống như ở chính quốc mà được thay đổi để phù hợp với điều kiện khí hậu, cảnh quan nơi thuộc địa.

Biệt thư mang phong cách miền Bắc nước Pháp trên phố Khúc Hạo(Nguồn: Ashui.com)

Biệt thư mang phong cách miền Bắc nước Pháp trên phố Khúc Hạo(Nguồn: Ashui.com)

Một biệt thự miền Bắc nước Pháp- vùng Basse Normandie (Nguồn: Ashui.com)

Một biệt thự miền Bắc nước Pháp- vùng Basse Normandie (Nguồn: Ashui.com)

Trong những năm 1920-1930, khu phố Pháp phát triển mạnh mẽ phong cách kiến trúc Art Deco. Nét đẹp của phong cách này nằm ở cấu trúc đăng đối hoặc phi đăng đối giữa các hình khối làm bật lên sức sống và sự năng động. Giúp giảm bớt sự thô cứng của các hình khối là những chi tiết trang trí bằng thép uốn, phù điêu, kính màu và dàn hoa bằng bê tông cốt thép. Sự tiến tới phong cách kiến trúc như vậy là một dấu mốc chứng minh cho sự cải biên nhằm hài hoà với cảnh quan và khí hậu Hà Nội.

Kiến trúc Art Deco được thể hiện trên công trình Ngân hàng Nhà nước (nay là Ngân hàng Đông Dương) (Nguồn: ashui.com)

Kiến trúc Art Deco được thể hiện trên công trình Ngân hàng Nhà nước (nay là Ngân hàng Đông Dương) (Nguồn: ashui.com)

Cuối cùng, khu phố Pháp khoác trên mình chiếc áo kiến trúc mang sự hài hoà giữa nét đẹp của chính quốc và nước bản xứ- phong cách Đông Dương. Những biệt thự, công trình được xây dựng trên trên không gian mặt bằng theo kiểu Pháp nhưng có những đường nét trang trí của phương Đông, chẳng hạn như gờ chữ triện. Đại diện tiêu biểu nhất là toà nhà chính Đại học Đông Dương, Bảo tàng Louis Finot (nay là Bảo tàng Lịch sử) và 4 toà nhà của Việt Nam học xá trong Đại học Bách khoa hiện nay.

Bảo tàng Lịch sử (trước kia là Bảo tàng Louis Finot) có kiến trúc Đông Dương. (Nguồn: ashui.com)

Bảo tàng Lịch sử (trước kia là Bảo tàng Louis Finot) có kiến trúc Đông Dương. (Nguồn: ashui.com)

Chúng ta có thể thấy, xuyên suốt chiều dài của lịch sử, khu phố Pháp như một nàng thiếu nữ duyên dáng xinh đẹp, khoác lên mình nhiều bộ cánh thời thượng và hơn hết là không ngừng tiến tới đạt được sự hoà hợp với bản sắc người Việt. Nét đẹp trong kiến trúc của khu phố Pháp sẽ luôn là một dấu ấn, làm nên sức sống lâu dài của nó.

Đinh Hạnh

Nguồn tham khảo:  Hình thái kiến trúc khu phố Pháp ở Hà Nội và phương pháp bảo tồn- Ths.KTS Trần Quốc Bảo


Leave a Reply