Chùa Phật Tích hay còn gọi là chùa Vạn Phúc được xem là một báu vật quốc gia khi lưu giữ trong mình biết bao nhiêu di tích lịch sử, văn hóa, nghệ thuật đặc sắc. Ngàn năm Phật tích, ngàn năm của bao thăng trầm đổi thay in dấu lên thân của những tượng, những chạm khắc, những hoa văn, những cổ vật vô giá từ người đời đi trước .

Tượng Phật A-di-đà có niên đại ngàn năm tuổi

Tượng Phật A Di Đà có niên đại hàng ngàn năm tuổi

Từ Hà Nội về Bắc Ninh hơn 20km theo hướng Đông Bắc. Ta đến gặp Phật Tích cổ kính, trầm ngâm nhưng đậm hình, đậm sắc, đậm những dư âm. Đến Phật tích, ta không khỏi ngõ ngàng trước sừng sững của bảo tháp giữa trời, của tượng phật A Di Đà có niên đại hàng ngàn năm tuổi tinh xảo đến độ trở thành tuyệt tác nhân gian, của những linh thú trước sân chùa, của dấu vết xót lại nới nền móng tháp cổ…

Chùa Phật tích có khởi nguyên gắn liền với trung tâm phật giáo Luy Lâu cùng sự du nhập của phật giáo Ấn Độ. Thời điểm chùa Phật tích ra đời đến nay vẫn còn mang nhiều tranh cãi, tuy nhiên cũng có bằng chứng chứng minh rằng, niên đại của ngôi chùa không dưới ngàn năm.

Thời vua Lý Thánh Tông, giữa biết bao đền chùa mọc lên, sống giữa lòng nền phật giáo đang trong thời kì phồn hoa, thinh vượng, Phật tích được xem là Quốc tự, là đại trung tâm Phật giáo của cả quốc gia và cũng là một danh lam được người đời xem trọng.

Một ngôi quốc tự trải qua những năm tháng chiến tranh, Phật tích ngày nay lặng lẽ nằm bên lề Thăng Long văn hiến. Nhưng nơi đây luôn được phủ bởi những lớp văn hóa, tinh hoa nghệ thuật lâu đời khiến biết bao người tôn kính.

Phạm vi của chùa nằm trên một không gian rộng với với những công trình biểu tượng nằm rải rác xung quanh. Phần nhiều dấu tích ngày nay ta thấy ở nơi đây là tác phẩm của thế kỷ XVII. Chùa có ngôi tiền đường 11 gian nằm ở giữa cùng với hỏa thiêu hương, tòa thượng điện, tòa hậu cung. Hai bên là là hai dãy hành lang. Bên trái là nhà phương trượng cùng tòa nhà tổ phía trước.

Sau chùa có vườn tháp cổ gồm 32 ngọn tháp xây bằng đá. Đó là nơi cất giữ xá lị của những vị sư có công sức xây dựng chùa. Phần lớn các tháp còn rõ được tên và năm xây dựng. Trên một số văn bia vẫn còn đọc được thông tin về các thiền sư được an trong tháp.

 

Tượng Phật bằng đá ở chùa Phật Tích là pho tượng lớn nhất đất nước

Pho tượng Phật bằng đá phía sau chùa Phật Tích

Trong những chùa ở nước ta, Phật Tích là nơi có pho tượng A Di Đà bằng đá lớn nhất nằm trên đỉnh núi, hướng mặt về phía Tây, về phía Tây là về Tây Phương cực lạc, nơi có Phật A Di Đà cai quản. Nơi đó là nơi con người được thoát ra khỏi những hổ đau tinh thần, thể xác. Nơi đó là nơi gửi gắm niềm tin của biết bao cho người sùng kính Phật.

Không chỉ thế, dưới nền ngôi chùa, người ta tìm được dấu tích của những công trình kì vĩ bậc nhất nước ta thời bấy giờ, đây là những minh chứng đáng giá nhất để đánh dấu một giai đoạn hoàng kim rực rỡ của Phật Tích xưa kia. Phát hiện quan trọng này giúp ta hiểu rõ thêm về lịch sử, về phật giáo thời Lý cũng như trình độ điêu khắc đỉnh cao trong lịch sử dân tộc.

Ngày nay, sau bao biến cố thăng trầm, Phật Tích không còn nguyên vẹn như thuở trước. Nhưng nơi đây vẫn còn lưu giữ bức tượng phật A Di Đà – bức tượng được xem là bảo vật trấn sơn, bảo vật quốc gia với nhiều tầng giá trị. Pho tượng ngàn năm tuổi này đạt đến độ tuyệt tác của nghệ thuật chế tác đá. Thân tượng được tạo nên từ chất liệu đá xanh nguyên khối với chiều cao 4,7m cả bệ. Hai tay tượng để ngửa, chồng lên nhau, đặt ngay ngắn ở trên đùi. Lớp áo ngoài phủ kín đôi chân và thân hình thanh mảnh. Tượng tạc phật A Di Đà trong tư thế ngồi kết già tên tòa sen nở hai tầng cánh với những hình trạm khắc rồng mây, hoa dây, sóng nước mềm mại tinh xảo, tỉ mỉ mà kĩ thuật ngày nay khó lòng sánh kịp.

Ngoài tượng Phật A Di Đà trạm trổ trên đá xanh, Kalavinka đang vỗ trống cũng là một nét đặc sắc trong nghệ thuật tạc tượng lưu giữ ở chùa. Nhiều người cho rằng đây là hình ảnh của thần nhạc công. Khuôn mặt toát ra vẻ hiền từ, nhân hậu. Bức tượng được diễn tả bằng những đường uốn cong mềm mại dựa trên hình khối tròn, hai cánh trên vai, đuôi xòe cong lên phía đỉnh đầu, trông như những tiểu thiên thần nhỏ đang bay lượn ca hát trong tiếng nhạc.

Nét chạm khắc tinh hoa Phật Tích nổi lên trên tượng, trên tháp và trên cả những cột chùa. Cột đá trong chủa với hình dàn nhạc ở cả bốn mặt tạo nên những mảng bố cục theo chiều ngang, cân xứng với bông sen ở giữa. Những nhạc công trên cột đá đều đàn trong tư thế hoạt động, sử dụng những nhạc cụ quen thuộc như sáo, nhị, tỳ bà, thập lục… Cảnh tượng sống động, có hồn với những nét khắc uốn lượn xung quanh như điệu đàn do dàn nhạc xướng. Ta thấy bóng dáng đâu đây nét đẹp văn hóa của cả một thời kì.

 

Hàng linh thú trong sân thú

Hàng linh thú trong sân chùa là những con vật gắn bó thân thiết với cuộc đời Phật Thích Ca, gồm ngựa, trâu, voi, sư tử, cá sấu

Sân chùa không rộng lắm. Trước sân có một hàng linh thú có lẽ cũng từ rất lâu rồi. Những linh thú được tạc theo từng đôi gồm ngựa, trâu, voi, sư tử, cá sấu. Những con vật mang sức mạnh gắn bó mật thiết đến cuộc đời của đức phật Thích Ca. Trừ trâu ra, các linh thú còn lại đều được tạc bằng đá nguyên khối với phần tai, sừng đuôi được làm tách rời ra rồi ghép lại. Linh thú có chiều cao, độ lớn tương đồng, mỗi con xấp xỉ 1m2 còn chiều dài thì chênh lệch khá rõ. Nhiều nhà nguyên cứu dựa trên dấu tích thời gian trên đá, cho rằng những biểu tượng linh vật mạnh mẽ này được ra đời từ thời Lý. Nếu vào khoảng thời gian này thì cũng đã gần thiên niên kỷ trôi qua. Đá có mòn đi, nhưng nét trạm vẫn còn rõ đường, rõ nét.

Ngay giữa tầng nền thứ ba trong chùa Phật Tích còn có mộ ao Rồng với bốn bờ xung quanh kè bằng đá tảng. Dưới đáy ao là chi tiết chân rồng được tạc tỉ mỉ, công phu.Tiếng tăm so Rồng này từ lâu đã được lưu lại trong Đại Nam nhất thống chí.

Với bề dày lịch sử, nghệ thuật của mình, ngày nay dù thế thời đã thay đổi nhưng Phật Tích vẫn là, vẫn mãi là bảo vật quốc gia mang trong mình niềm tự hào văn hóa, kho tàng Phật giáo đồ sộ những bảo vật tinh xảo bậc nhất thế gian.

Ta đến Phật Tích thưởng cảnh chùa, lần tay lên những dấu tích cổ xưa, chạm vào nghệ thuật chạm khắc đỉnh cao một thời của dân tộc. Ta không khỏi xúc động, bồi hồi. Trục tâm tinh xuyên suốt cõi Phật – cõi tiên – cõi người nối liền giữa quá khứ và hiện tại, giữa những giao thoa kiến trúc của các thời kì, giữa những giá trị nghệ thuật và nhân văn đan xen hòa quyện. Ta thấy lòng kính phục người đời xưa, thấy tự hào trước những tinh hoa Phật giáo của tổ quốc. Ta thấy yêu thêm và có động lực để hiểu về đất nước mình.

Hằng Hằng

* Trên đây là một số kiến thức về điêu khắc dân gian do Tôi xê dịch tổng hợp và chọn lọc. Tôi xê dịch rất vui nếu nhận được ý kiến đóng góp và thảo luận từ các bạn!

* Tài liệu tham khảo:

1. ChùaPhật tích, chùa Dạm – Di tích nghệ thuật tiêu biểu thời Lý ở Bắc Ninh. Nguyễn Văn Đóp. Xb 2006

2. Chùa Phật tích – ngôi cổ tự độc đáo ở Bắc Ninh. Nguyễn Quang Khải

3.Chùa Phật Tích – Giáo hội Phật giáo Việt Nam (http://giaohoiphatgiaovietnam.vn)

4, Tượng Kinari chùa Phật Tích – Một số kiến giả Bùi Thị Thanh Mai


Leave a Reply