Trong đời sống văn hóa tinh thần người Việt từ xa xưa, cái đình đã trở thành một hình ảnh tiêu biểu và thân thuộc đại diện cho tính cộng đồng làng xã. Mái đình từ lâu đã sớm đi vào trong những câu ca dao quen thuộc, nhuần nhị:

“Qua đình ngả nón trông đình
Đình bao nhiêu ngói thương mình bấy nhiêu.”

Hay:

“Trúc xinh trúc mọc đầu đình
Em xinh em đứng một mình cũng xinh.”

15369762285_3bf9308554_o

Đình là nơi diễn ra mọi hoạt động đời sống của làng. Chức năng đầu tiên khi đình được thành lập là chức năng tôn giáo. Đình là nơi thờ thành hoàng làng, đó có thể là những trung thần nghĩa sĩ có công với đất nước (nhân thần) hoặc các vị tiên thần trong truyền thuyết. Những hương ước, luật lệ, những quyết định trọng đại về các vấn đề của làng được giải quyết trong các cuộc họp của Hội đồng kì mục ở dưới mái đình. Qua đây, chức năng hành chính đã được thể hiện rõ rệt. Không dừng lại ở đó, đình thể hiện trọn vẹn chức năng văn hóa khi là nơi tụ họp trong những dịp hội hè đình đám, nơi diễn ra các trò chơi dân gian, các hoạt động văn hóa, văn nghệ của làng. Chẳng thế mà “nghe tiếng trống chèo” giữa sân đình là người người nhà nhà lại nhanh chóng sửa soạn, í ới gọi nhau để cùng nô nức đi xem.

Như vây, đình đã trở thành mái nhà chung của cả cộng đồng, nó gắn bó khăng khít và chứng kiến mọi buồn vui trong đời sống con người từ khi thiếu thời đến lúc về già. Vì lẽ thế mà dân làng rất yêu quý cái đình của làng mình. Một ngôi đình khang trang, uy nghi bề thế thể hiện đời sống vật chất và tinh thần thịnh vượng, và do đó, là niềm tự hào của cả làng.

Không ai rõ đình có từ khi nào, nhưng qua những vết son lịch sử còn lưu giữ được trên các cấu kiện kiến trúc, có thể nói đình và nghệ thuật chạm khắc đình làng phát triển nở rộ vào khoảng cuối thế kỉ XVI và trong suốt thế kỉ XVII. Đây là thời kì xảy ra nội chiến tranh giành quyền lực giữa hai phe Trịnh – Nguyễn khiến bối cảnh đất nước rối ren và phức tạp. Tuy nhiên, ở những vùng không diễn ra xung đột, đời sống nhân dân khá yên ổn. Sự kiềm tỏa của chế độ phong kiến lên làng xã nhiều phần đã bị suy giảm, tạo điều kiện cho làng xã tự quản lí lấy nó. Có lẽ đó là cơ duyên cho điêu khắc đình làng mặc sức tự do phát triển lên đến đỉnh cao trong giai đoạn này. Nhà nghiên cứu Nguyễn Du Chi đã từng nhận xét trong cuốn Trên đường tìm về cái đẹp của cha ông“Nghệ thuật kiến trúc đình làng cũng là nét nổi bật đáng chú ý. Vào các thế kỉ XVI, XVII là thời kỳ nghệ thuật chạm khắc trang trí phát triển mạnh nên các đình làng được chý ý trang trí rất nhiều. Hầu như các thành phần xưa chạm thành những hình mẫu có giá trị nghệ thuật thu hút sự chú ý của người xem. Nhiều thành phần kiến trúc do yêu cầu kỹ thuật cục mịch và nặng nề như các đàu dư, đầu bẩy, đã được biến thành những đầu rồng ngậm ngọc sinh động. Những tai cột trang trí rồng, mây lửa và chim thú rất vui mắt. Đến nỗi người xem có cảm tưởng như các nghệ nhân cố tình tạo ra để trang trí cho đẹp kiến trúc, chứ không phải do kĩ thuật xây dựng.”

Ấy thế mới thấy hết cái tài hoa của những hiệp thợ dựng đình xưa. Như đã nói ở trên, kiến trúc và điêu khắc thời kì này có được sự tự do khá mới mẻ, do vậy đề tài trong chạm khắc đình làng cực kì đa dạng và phong phú. Nếu trong thời kì trước, nó bị bó hẹp trong những chuẩn mực phong kiến của tứ linh, tứ quý, của bầu rượu túi thơ khá xa lạ với người nông dân thì nay các hình ảnh quen thuộc của đời sống nông thôn lại đi vào điêu khắc một cách tự nhiên, hồn hậu, và đẹp đến lạ kì.

Bước vào đình, khi ngước mắt lên chiêm ngưỡng những hình khối, đường nét của lịch sử, ta dễ dàng bắt gặp cả một thế giới sống động của hoa lá cây cỏ, của những con vật quen thuộc như: voi, hổ, lợn… hài hòa đan xen trong bóng dáng của những con vật cao quý rồng phượng uyển chuyển mềm mại. Các linh vật uy nghi quyền thế ấy khi xuất hiện trong điêu khắc đều được giản dị hóa để trở thành rồng mẹ rồng con quấn quýt, bầy phượng múa hát bay lượn… và sống hòa hợp với muôn loài. Chẳng thế mà dân gian xưa có câu:

15183147888_2c6d8b1f2d_o

“Bốn cửa anh chạm bốn dê
Bốn con dê đực chầu về tổ tông
Bốn cửa anh chạm bốn rồng
Trên thì rồng ấp dưới thì rồng leo
Bốn cửa anh chạm bốn mèo
Con thì bắt chuột con leo xà nhà.”

Hơn thế nữa, đời sống con người cũng được diễn tả rất sinh động. Hình tượng con người, theo quan niệm truyền thống thường bị cho là “dân ngu khu đen” nay lại đi vào điêu khắc đẹp đẽ và trang trọng. Cuộc sống nông thôn hiện ra chất phác với miệt mài những cày những cấy, khỏe khoắn với những nhát đốn củi dứt khoát, hay vui tươi náo nức với những hoạt đồng hội hè đình đám từ kéo co, chèo thuyền, chọi gà, đấu vật cho đến múa hát.

Không chỉ phản ánh đời sống thường nhật, chạm khắc dân gian trong đình làng còn thể hiện ước mơ về cuộc sống yên bình hạnh phúc, đồng thời những hoạt cảnh sinh hoạt vui vẻ, sinh động ấy còn mà minh chứng cho niềm tin yêu vào cuộc đời, tinh thần lạc quan giữa những ngày đời sống còn cơ cực. Mặt khác, nhờ có sự tự do về phong cách như đã nói ở trên, những bức chạm đã khắc họa sự táo bạo, đổi mới trong tư duy của người nông dân. Ví như những hoạt cảnh trai gái vui đùa tình tự, tiên nữ cưỡi rồng – con vật biểu trưng cho cường quyền phong kiến đã ngầm nói lên những ý nghĩ táo bạo muốn đạp đổ thành trì phong kiến luôn chèn ép, đè nén để đến với một cuộc sống tự do, tự chủ và hạnh phúc.

Qua những nét chạm khắc tinh xảo và sắc nét đến từng chi tiết, người nghệ nhân đã khéo léo thổi hồn vào những khúc gỗ, tảng đá vô tri, khiến chúng không còn đơn thuần là đồ vật, mà đã thành những bức phù điêu biết nói, những sứ giả của lịch sử. Những bản khắc ấy là những “tài liệu không chữ” quý giá phản ánh quá trình giao thoa và tiếp biến các giá trị trong mọi mặt của đời sống từ kinh tế, chính trị cho đến văn hóa, tín ngưỡng và tôn giáo của người Việt xưa. Trong cuốn sách Mỹ thuật ở làng viết chung với tác giả Nguyễn Quân, nhà phê bình mỹ thuật Phan Cẩm Thượng đã có liên tưởng rất thú vị: “Nếu xếp vài nghìn mét phù điêu từ hàng trăm ngôi đình còn lại liền với nhau ta sẽ có một bức toàn cảnh đồ sộ về đời sống làng Việt Nam với hàng vạn nhân vật.” Thực vậy, từng đường đục, nét chạm trong điêu khắc dân gian đã vẽ nên những nét son sử Việt quá đỗi tinh tế và tài hoa.

Ngọc Quỳnh

* Trên đây là một số kiến thức về điêu khắc dân gian do Tôi xê dịch tổng hợp và chọn lọc. Tôi xê dịch rất vui nếu nhận được ý kiến đóng góp và thảo luận từ các bạn!


Leave a Reply